Δεν Είμαστε Βάρος – Είμαστε Ρίζες

Διαγενεακή κοινωνία με αξιοπρέπεια και συμμετοχή

Το Σωματείο «Κέντρο Μελέτης Προβλημάτων και Αλληλεγγύης της 3ης Ηλικίας» με τον διακριτικό τίτλο  «ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ» γεννήθηκε για να σταθεί αγκαλιά και ρίζα για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας. Σε μια εποχή που οι γέροντες συχνά παρουσιάζονται ως «περιττοί», εμείς αντιστρέφουμε το αφήγημα.  Η τρίτη ηλικία δεν είναι αποσύνθεση, αλλά κορύφωση βίου, συμπύκνωση μνήμης και πολύτιμος κοινωνικός πόρος.

Η ιστορία της «Μπαλάντας του Ναραγιάμα» και το έθιμο Ubasute* λειτουργούν ως προειδοποίηση. Κάθε κρίση – οικονομική, υγειονομική, φυσική – τείνει να νομιμοποιεί τον σιωπηλό εξοστρακισμό των μεγάλης ηλικίας ανθρώπων. Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ απαντά σε αυτό το μοτίβο με μια νέα πολιτισμική και πολιτική πρόταση.

Αποδομούμε τον κυρίαρχο λόγο που ομογενοποιεί τους ηλικιωμένους. Δεν υπάρχει «η» τρίτη ηλικία· υπάρχουν πολλαπλές ταυτότητες με διαφορετικές ανάγκες, ικανότητες και ρόλους. Η γλώσσα έχει δύναμη. Όροι όπως «βάρος για τα ταμεία» διαμορφώνουν πολιτικές που μειώνουν την αξία της ζωής. Στον αντίποδα, εμείς μιλάμε για «βιωματική σοφία», «κοινωνικό κεφάλαιο φροντίδας» και «ενεργή συμμετοχή». Η αλλαγή λέξεων δεν είναι απλή αισθητική επιλογή. Είναι πράξη πολιτικής ευθύνης που ανοίγει χώρο για θεσμικές λύσεις με αξιοπρέπεια.

Εμείς προωθούμε πολιτικές που βλέπουν τον ηλικιωμένο ως υποκείμενο δικαιωμάτων. Η εμπειρία της πανδημίας ανέδειξε πόσο εύθραυστη είναι η ορατότητα των γηραιών. Ανεπαρκείς δομές, κοινωνική απομόνωση, «αθόρυβοι» θάνατοι.

Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ υποστηρίζει ένα ολιστικό μοντέλο φροντίδας, όπου η υγεία, η πρόληψη, η ψυχοκοινωνική στήριξη και η συμμετοχή στην κοινότητα συνδέονται οργανικά. Η φροντίδα δεν είναι μονοδιάστατη ιατρική πράξη. Είναι οικοσύστημα  σχέσεων, χρόνου, τόπου και νοήματος. Στόχος μας είναι κάθε ηλικιωμένος να έχει πρόσβαση σε εξατομικευμένο σχέδιο ζωής που ενθαρρύνει την αυτονομία και την κοινωνική του παρουσία.

Αναθεωρούμε τη στενή έννοια της «παραγωγικότητας». Η οικονομία συχνά αγνοεί ό,τι δεν μετριέται εύκολα. Η μετάδοση γνώσης όπως  η εθελοντική συνεισφορά, η φροντίδα εγγονιών και ασθενών, η κοινοτική συνοχή. Αυτές οι «αόρατες» συνεισφορές είναι το θεμέλιο της ανθεκτικότητας.

Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ διεκδικεί να αναγνωριστούν θεσμικά ως στοιχεία κοινωνικού προϊόντος. Τα κίνητρα για διαγενεακή εθελοντική δράση, με «τραπεζες χρόνου» και με προγράμματα, όπου οι μεγαλύτεροι μεταδίδουν δεξιότητες και αξίες στους νεότερους.

Καλλιεργούμε μια δημόσια κουλτούρα πένθους και μνήμης που τιμά – δεν κρύβει – την απώλεια. Ο Νόρμπερτ Έλιας μίλησε για τη «μοναξιά των θνήσκοντων». Εμείς απαντάμε με πρακτικές όπως ομάδες στήριξης πένθους, τελετές μνήμης σε επίπεδο γειτονιάς, ψηφιακά αρχεία ζωής όπου οι ιστορίες των ηλικιωμένων γίνονται κοινό αγαθό. Η κοινωνία που θυμάται συλλογικά, φροντίζει ενεργά.

Στο επιχειρησιακό μας σχέδιο, η αλλαγή μεταφράζεται σε συγκεκριμένες δράσεις:

• Παρατηρητήριο Δικαιωμάτων Ηλικιωμένων. Συστηματική καταγραφή διακρίσεων, παραλείψεων φροντίδας και εμποδίων στην πρόσβαση υπηρεσιών, με τεκμηριωμένες παρεμβάσεις προς τις αρμόδιες αρχές.
• Κέντρα Ημέρας & Κινητές Ομάδες Φροντίδας. Συνεργατικά σχήματα υγείας–κοινωνικής μέριμνας–πολιτισμού για πρόληψη, συνοδεία, δραστηριότητες νοήματος και εκπαίδευση σε ψηφιακές δεξιότητες.
• «Χωριό Τρίτης Ηλικίας». Μια πιλοτική κοινότητα κοντά στη θάλασσα, με προσβάσιμες κατοικίες, κοινόχρηστους χώρους, ιατροκοινωνική υποστήριξη και διαγενεακή συμβίωση. Μοντέλο συμμετοχικής οικονομίας, ώστε οι ένοικοι να συνδιαμορφώνουν κανόνες και υπηρεσίες.
• Γραμμή Καταναλωτικής Προστασίας Ηλικιωμένων. Ενημέρωση για δικαιώματα στις ηλεκτρονικές αγορές, βοήθεια σε επιστροφές προϊόντων και αντιμετώπιση εξαπάτησης, με απλή γλώσσα και καθοδήγηση βήμα-βήμα.
• Πολιτιστικά Εργαστήρια Μνήμης. Συλλογή προφορικών ιστοριών, αφηγήσεων και φωτογραφιών που συνδέουν γενιές και γειτονιές, αποδίδοντας στους ηλικιωμένους τον ρόλο του φορέα πολιτισμού.

Παράλληλα, δεσμευόμαστε σε μια νέα γλωσσική σύμβαση με το αποφεύγουμε όρους που στιγματίζουν και υιοθετούμε λεξιλόγιο που αναγνωρίζει ικανότητες, σχέσεις και δικαιώματα.

Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ θα συνεχίσει να παρεμβαίνει δημόσια, εκπαιδεύοντας θεσμούς και ΜΜΕ, ώστε ο λόγος για την τρίτη ηλικία να είναι ακριβής, δίκαιος και ενδυναμωτικός.

Το όραμά μας συνοψίζεται σε μια εικόνα. Ένα δέντρο που μεγαλώνει με βαθιές ρίζες και νέα κλαδιά. Οι ρίζες είναι οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας –σταθερότητα, γνώση, μνήμη– και τα κλαδιά είναι οι νεότερες γενιές – με προοπτική, δημιουργία και μέλλον. Χωρίς ρίζες, το δέντρο δεν στέκεται. Χωρίς κλαδιά, δεν αναπνέει. Η ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ είναι η αγκαλιά που τα ενώνει.

Δεν θα δεχθούμε καμία «σιωπηλή» εγκατάλειψη στο βουνό. Διεκδικούμε πολλές πατρίδες για την τρίτη ηλικία. Όπως  φιλικές γειτονιές , δομές με αξιοπρέπεια, πολιτικές που μετρούν αυτό που μετράει πραγματικά – την ανθρώπινη ζωή. Με επιστημονική τεκμηρίωση, θεσμικές συμμαχίες και κοινωνική ευαισθησία, προχωρούμε για να μετατρέψουμε την ευαλωτότητα σε δύναμη κοινότητας. Αυτό είναι το κάλεσμά μας και η δέσμευσή μας. Να φυσήξει παντού ΠΝΟΗ ΖΩΗΣ.

*Τι είναι το έθιμο Ubasute

Το Ubasute  – που αποδίδεται ως «εγκατάλειψη της γιαγιάς/ηλικιωμένης» – είναι ένας ιαπωνικός θρύλος (όχι τεκμηριωμένο, διαδεδομένο ιστορικό έθιμο) σύμφωνα με τον οποίο, σε εποχές μεγάλης ένδειας, μια οικογένεια μετέφερε έναν πολύ ηλικιωμένο ή ανήμπορο συγγενή σε ένα ορεινό, απομονωμένο μέρος και τον άφηνε εκεί να πεθάνει. Η ετυμολογία είναι χαρακτηριστική: uba = ηλικιωμένη γυναίκα, suteru = «πετώ/εγκαταλείπω». Οι περισσότεροι μελετητές το αντιμετωπίζουν ως λαογραφική αφήγηση που εκφράζει κοινωνικούς φόβους για τη φτώχεια και τη γήρανση (η Kodansha Illustrated Encyclopedia of Japan το χαρακτηρίζει «αντικείμενο θρύλου» και «όχι κοινό έθιμο»).

Ο θρύλος συνδέεται με τόπους όπως το Obasute-yama (Ναγκάνο) και με λογοτεχνικά/θεατρικά έργα, ενώ έγινε διεθνώς γνωστός μέσω της νουβέλας Narayama bushikō και των ταινιών «Η Μπαλάντα του Ναραγιάμα» (1958 και 1983). Η εκδοχή αυτή παρουσιάζει ότι, όταν κάποιος έφθανε τα 70, «έπρεπε» να ακολουθήσει το τελευταίο αυτό ταξίδι, κάτι που ο κινηματογράφος χρησιμοποίησε ως σκληρή αλληγορία για την αξία της ζωής των ηλικιωμένων σε περιόδους στέρησης.

Στη βουδιστική παραλλαγή του μύθου, η μητέρα που μεταφέρεται στο βουνό σκορπίζει κλαδάκια στον δρόμο ώστε ο γιος να βρει τον γυρισμό — ένα μοτίβο που υπογραμμίζει την αγάπη και τη σοφία της τρίτης ηλικίας, ακόμα και απέναντι στην ίδια της τη θυσία. Στη σύγχρονη συζήτηση, το Ubasute χρησιμοποιείται μεταφορικά για να κριτικάρει πολιτικές ή αντιλήψεις που «αποσύρουν» τους ηλικιωμένους από την ορατότητα και τα δικαιώματά τους.

Με δυο λόγια: το Ubasute δεν είναι επιβεβαιωμένη, συστηματική ιστορική πρακτική· είναι ισχυρός μύθος/σύμβολο που μας βοηθά να σκεφτούμε πώς οι κοινωνίες αντιμετωπίζουν –ή παραμερίζουν– τους μεγαλύτερους ανθρώπους.