Η σύνταξη δεν είναι το τέλος της χρήσιμης ζωής

Υπάρχει μια στιγμή στη ζωή πολλών ανθρώπων που μοιάζει, τουλάχιστον στα χαρτιά, με τελεία.

Η τελευταία ημέρα στη δουλειά.

Η τελευταία φορά που χτυπά το ξυπνητήρι για το γραφείο, το κατάστημα, το εργοστάσιο, το σχολείο, την υπηρεσία.

Η τελευταία φορά που κάποιος συστήνεται λέγοντας πρώτα το επάγγελμά του.

Και μετά έρχεται η σύνταξη.

Μια λέξη που υποτίθεται ότι σημαίνει ξεκούραση, χρόνο, ελευθερία. Κι όμως, πολλές φορές συνοδεύεται από μια παράξενη κοινωνική υπόνοια:

«Τώρα τελείωσες.»

Τελείωσε η δουλειά σου, άρα τελείωσε και ο ενεργός σου ρόλος.

Τελείωσε το επάγγελμα, άρα κάπως μικραίνει και η χρησιμότητά σου.

Αλλά ένας άνθρωπος δεν παύει να έχει αξία επειδή σταμάτησε να έχει ωράριο.

Είμαστε κάτι περισσότερο από τη δουλειά μας

Για δεκαετίες, η επαγγελματική ζωή καθορίζει μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς μας.

Μας δίνει πρόγραμμα.

Υποχρεώσεις.

Στόχους.

Συναδέλφους.

Αίσθηση ότι κάπου μας περιμένουν και ότι κάτι εξαρτάται από εμάς.

Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που όταν αυτό σταματά, μπορεί να δημιουργείται ένα κενό.

Όχι μόνο πρακτικό.

Και ταυτότητας.

Για χρόνια μπορεί να ήσουν ο δάσκαλος, η νοσηλεύτρια, ο τεχνικός, η υπάλληλος, ο έμπορος, ο μηχανικός.

Και ξαφνικά είσαι «συνταξιούχος».

Μια λέξη που περιγράφει περισσότερο το τι δεν κάνεις πια παρά το ποιος είσαι.

Όμως ο άνθρωπος δεν είναι η επαγγελματική του κάρτα.

Δεν είναι μόνο η θέση που κατείχε.

Και η αξία του δεν συνταξιοδοτείται μαζί με το επάγγελμά του.

Η εμπειρία δεν μηδενίζεται την τελευταία ημέρα εργασίας

Κάποιος μπορεί να έχει περάσει σαράντα χρόνια λύνοντας προβλήματα, συνεργαζόμενος με ανθρώπους, παίρνοντας αποφάσεις, κάνοντας λάθη και μαθαίνοντας από αυτά.

Τίποτα από αυτά δεν εξαφανίζεται επειδή σταμάτησε να εργάζεται.

Αντίθετα, ίσως για πρώτη φορά υπάρχει ο χρόνος να χρησιμοποιηθεί αυτή η εμπειρία αλλιώς.

Όχι απαραίτητα μέσα από μια νέα δουλειά.

Μπορεί να μεταφερθεί στην οικογένεια.

Σε μια κοινότητα.

Σε έναν σύλλογο.

Σε μια εθελοντική δράση.

Σε έναν νεότερο άνθρωπο που χρειάζεται καθοδήγηση.

Ή ακόμη και σε κάτι πιο απλό: σε μια συζήτηση όπου κάποιος έχει κάτι ουσιαστικό να πει επειδή το έχει ζήσει.

Η εμπειρία δεν είναι παλιό αρχείο.

Είναι γνώση που εξακολουθεί να έχει αξία.

Το πρόβλημα αρχίζει όταν ταυτίζουμε τη χρησιμότητα με την παραγωγικότητα

Έχουμε μάθει να μετράμε την αξία των ανθρώπων με βάση το πόσο παράγουν.

Πόσο εργάζονται.

Πόσο αποδίδουν.

Πόσα κερδίζουν.

Πόσο «απασχολημένοι» είναι.

Κάπως έτσι, όταν κάποιος βγει από την αγορά εργασίας, υπάρχει ο κίνδυνος να θεωρηθεί ότι πέρασε και έξω από την ενεργό κοινωνία.

Αλλά η ανθρώπινη αξία δεν είναι οικονομικός δείκτης.

Ένας άνθρωπος μπορεί να είναι χρήσιμος επειδή φροντίζει.

Επειδή γνωρίζει.

Επειδή θυμάται.

Επειδή ακούει.

Επειδή στηρίζει.

Επειδή συμμετέχει.

Ακόμη και επειδή απλώς υπάρχει ως σταθερό σημείο στη ζωή άλλων ανθρώπων.

Δεν χρειάζεται πάντα μια θέση εργασίας για να έχεις θέση στην κοινωνία.

Και ίσως δεν χρειάζεται να είσαι χρήσιμος όλη την ώρα

Υπάρχει όμως και μια δεύτερη πλευρά που αξίζει να ειπωθεί.

Ίσως ακόμη και η λέξη «χρήσιμος» να είναι μερικές φορές άδικη.

Γιατί ένας άνθρωπος δεν χρειάζεται να αποδεικνύει διαρκώς ότι προσφέρει κάτι για να δικαιούται χώρο, χρόνο, χαρά και ενδιαφέρον.

Η σύνταξη μπορεί να είναι επίσης η πρώτη περίοδος της ζωής όπου κάποιος μπορεί να κάνει κάτι απλώς επειδή του αρέσει.

Χωρίς στόχο.

Χωρίς αποτέλεσμα.

Χωρίς παραγωγικότητα.

Να διαβάσει.

Να ταξιδέψει.

Να ασχοληθεί με έναν κήπο.

Να μάθει κάτι καινούργιο.

Να πιει έναν καφέ χωρίς να κοιτάζει την ώρα.

Να ξαναβρεί ανθρώπους που είχε χάσει από την καθημερινότητά του.

Δεν χρειάζεται κάθε ώρα της ζωής να έχει απόδοση.

Η ξεκούραση δεν είναι αδράνεια.

Η προσωπική ευχαρίστηση δεν είναι σπατάλη χρόνου.

Και η ζωή δεν χρειάζεται πάντοτε να αποδεικνύει την παραγωγικότητά της.

Ένα νέο πρόγραμμα που αυτή τη φορά το επιλέγεις εσύ

Η επαγγελματική ζωή είναι γεμάτη προγράμματα που κάποιος άλλος έχει ορίσει.

Ώρες προσέλευσης.

Προθεσμίες.

Ραντεβού.

Υποχρεώσεις.

Η σύνταξη μπορεί να φέρει κάτι που για δεκαετίες ήταν σπάνιο: τον έλεγχο του προσωπικού χρόνου.

Και αυτό δεν είναι μικρό πράγμα.

Μπορεί να σημαίνει ότι για πρώτη φορά ο άνθρωπος αποφασίζει πραγματικά πώς θέλει να είναι η ημέρα του.

Όχι πώς πρέπει να είναι.

Τι θέλει να συνεχίσει.

Τι θέλει να αφήσει πίσω.

Και τι θέλει να ξεκινήσει.

Για κάποιους αυτό μπορεί να είναι εθελοντισμός.

Για άλλους δημιουργία.

Για άλλους οικογένεια.

Για άλλους ταξίδια.

Και για κάποιους απλώς περισσότερη ηρεμία.

Δεν υπάρχει σωστός τρόπος να είσαι συνταξιούχος.

Η κοινωνία χάνει όταν βάζει ανθρώπους στο περιθώριο πρόωρα

Υπάρχει και μια συλλογική διάσταση.

Μια κοινωνία που αντιμετωπίζει τους μεγαλύτερους ανθρώπους ως «απόμαχους» χάνει πολύ περισσότερα από όσα νομίζει.

Χάνει εμπειρία.

Ιστορική μνήμη.

Δεξιότητες.

Γνώση.

Οπτική.

Και κυρίως χάνει ανθρώπους που μπορούν ακόμη να συμμετέχουν, αν τους δοθεί ο χώρος να το κάνουν με τους δικούς τους όρους.

Δεν χρειάζεται όλοι να επιστρέψουν στην εργασία.

Ούτε όλοι να γίνουν εθελοντές.

Το ζητούμενο είναι διαφορετικό.

Να μη θεωρούμε ότι το τέλος της επαγγελματικής ζωής σημαίνει και το τέλος της κοινωνικής παρουσίας.

Η ζωή δεν χωρίζεται σε «παραγωγική» και «υπόλοιπη»

Ίσως αυτή είναι μία από τις πιο άδικες διακρίσεις που κάνουμε χωρίς να το καταλαβαίνουμε.

Μιλάμε για «παραγωγικές ηλικίες» και, έμμεσα, δημιουργούμε την ιδέα ότι μετά από αυτές υπάρχει ένα υπόλοιπο.

Όμως η ζωή δεν είναι διαδρομή που έχει αξία μόνο όσο κάποιος εργάζεται.

Κάθε περίοδός της έχει διαφορετικό ρυθμό.

Διαφορετικές δυνατότητες.

Διαφορετικές ανάγκες.

Και διαφορετικές ευκαιρίες.

Η σύνταξη δεν είναι το τέλος της χρήσιμης ζωής.

Ίσως δεν είναι καν τέλος.

Μπορεί να είναι απλώς η στιγμή που κλείνει ένας πολύ μεγάλος κύκλος και για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες ανοίγει ένας άλλος, χωρίς προκαθορισμένο πρόγραμμα.

Και αυτός ο κύκλος δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτα σε κανέναν.

Αρκεί να ανήκει πραγματικά στον άνθρωπο που τον ζει.