Τι είναι η Ψυχογηριατρική; – Του Γιάννη Τσιόπτσια
Συνήθως το ηλικιακό όριο των 65 ετών θεωρείται η έναρξη της λεγόμενης 3ης ηλικίας ή όψιμης ενήλικης ζωής. Πιθανώς, στο όχι και τόσο μακρινό μέλλον, το όριο αυτό θα μετακινηθεί στα 70 έτη. Πάντως μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις των σύγχρονων – κυρίως δυτικών – κοινωνιών αποτελεί η γήρανση του πληθυσμού. Στην Ελλάδα ειδικά, όπου ο αριθμός των ατόμων άνω των 65 ετών αυξάνεται και θα αυξάνεται σταθερά, η ψυχική υγεία των ηλικιωμένων αναδεικνύεται σε ένα κρίσιμο ζήτημα δημόσιας υγείας, που θα πρέπει να δούμε με σοβαρότητητα και ψυχραιμία αλλά χωρίς άλλη καθυστέρηση.
Η “τρίτη” ηλικία δεν είναι νόσος. Παλαιότερα, μέχρι τα τέλη περίπου του εικοστού αιώνα επικρατούσε μια άλλη αντίληψη:
“Γηρατειά. Είναι η μόνη ασθένεια, κύριε Τόμσον, από την οποία δεν ανυπομονεί κανείς να θεραπευτεί”, ακούμε να λέει ένας χαρακτήρας στην περίφημη ταινία“Citizen Cane” (1941), ενώ επίσης θεωρούσαν ότι “τα προβλήματα σωματικής και ψυχικής υγείας στα άτομα τρίτης ηλικίας είναι συνέπεια της γήρανσης” και άρα “εφόσον ήταν αναπόφευκτο να συμβούν και ως μη επιδεχόμενα αλλαγής δεν θα άξιζε τον κόπο να ασχοληθεί κάποιος με αυτά”
Σήμερα θεωρούμε πιο ορθά ότι ένας ηλικιωμένος, όπως και άτομα κάθε άλλη ηλικίας, μπορεί να είναι ή να μην είναι ασθενής, να πάσχει ή να μην πάσχει από διάφορες σωματικές ή ψυχικές ασθένειες. Είναι αναγνωρισμένο πλέον ότι “το σώμα στην ύστερη ενήλικη ζωή μπορεί να εξακολουθεί να αποτελεί πηγή σημαντικής ευχαρίστησης και να μεταδίδει μια αίσθηση ικανότητας, ιδιαίτερα εάν δοθεί προσοχή στην τακτική άσκηση, την υγιεινή διατροφή, την επαρκή ανάπαυση και την προληπτική ιατρική φροντίδα συντήρησης”.
Η Ψυχογηριατρική λοιπόν – όπως έχει επικρατήσει να λέγεται στην χώρα μας, ενώ πχ στις ΗΠΑ ή στον Καναδά αναφέρονται σε Γηριατρική Ψυχιατρική: Geriatric Psychiatry και στην Γερμανία σε “Gerontopsychiatrie” – “ασχολείται με την πρόληψη, τη διάγνωση και τη θεραπεία ψυχολογικών διαταραχών σε ηλικιωμένους ενήλικες και την προώθηση της μακροζωίας”.
Η Καναδική Ακαδημία Γηριατρικής Ψυχιατρικής αναφέρει : “Η Γηριατρική Ψυχιατρική, μια ψυχιατρική υποειδικότητα, επικεντρώνεται στην αξιολόγηση, τη διάγνωση και τη θεραπεία σύνθετων ψυχικών διαταραχών που εμφανίζονται στην ύστερη ζωή.” , παρόμοιο ορισμό δίνει και η Αμερικανική Ψυχιατρική Εταιρεία μιλώντας για “πρόληψη, αξιολόγηση, διάγνωση και θεραπεία”των ψυχικών δ/χών στην Τρίτη ηλικία.
Η Ψυχογηριατρική λοιπόν δεν είναι ξεχωριστή ειδικότητα της Ιατρικής, αλλά κλάδος της ιατρικής ειδικότητας της Ψυχιατρικής. Αντίθετα η Παιδοψυχιατρική είναι ξεχωριστή ειδικότητα και άρα ένας Ψυχίατρος δεν ασχολείται, δεν έχει κανονικά δικαίωμα, με ανήλικους ασθενείς, δικαιούται να ασχοληθεί με την διάγνωση και θεραπεία όλων των ενήλικων, από 18 και πάνω μέχρι οποιαδήποτε ηλικία, απλά υπάρχουν κάποιοι Ψυχίατροι – ελάχιστοι στην Ελλάδα σε σχέση με το σύνολο – που ασχολούνται περισσότερο, πιο συστηματικά (και πιο σπάνια αποκλειστικά) με τους ψυχικά νοσούντες της τρίτης ηλικίας.
Μια ψυχική διαταραχή (mental disorder) όπως είναι ο επίσημος όρος, μπορεί να εμφανιστεί στην τρίτη ηλικία ή μπορεί να προϋπάρχει. Η ψυχογηριατρική ασχολείται με όλο το φάσμα των πιθανών προβλημάτων ψυχικής υγείας, από τις πλέον σοβαρές μορφές πχ σχιζοφρένεια (η οποία στην συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων έχει εμφανιστεί και διαγνωστεί πολύ νωρίτερα στην ζωή του ατόμου) μέχρι πολύ πιο “απλές” όπως πχ οι πολύ συνηθισμένες αγχώδεις διαταραχές ή και με απλές ψυχολογικές δυσκολίες. Oι κύριες και συνηθέστερες κατηγορίες παθήσεων με τις ασχολείται ένας ψυχογηρίατρος είναι (αναγκαστικά υπεραπλουστεύοντας):
- Γνωσιακές διαταραχές : κυρίως άνοιες (όπως Alzheimer, αγγειακή άνοια, μετωποκροταφική άνοια κλπ) ή ήπια γνωσιακή διαταραχή.
- Αγχώδεις διαταραχές
- Συναισθηματικές διαταραχές, κυρίως κατάθλιψη (ήπια, μέτρια, βαριά)
Οι παραπάνω διαταραχές με εξαίρεση τις γνωσιακές (που συνήθως εκδηλώνονται ως διαταραχή της μνήμης) δηλαδή οι αγχώδεις και οι καταθλιπτικές είναι οι πιο συχνές και στους νεότερους. Πολύ συχνά επίσης προσέρχεται κάποιος ηλικιωμένος στον γιατρό λόγω καταστάσεων που σχετίζονται με τα παραπάνω πχ:
- Διαταραχές ύπνου που συχνά (όχι πάντα όμως) σχετίζονται με αγχώδη διαταραχή ή κατάθλιψη
- Συμπεριφορικές διαταραχές όπως επιθετικότητα, συνεχής ανησυχία, διέγερση, άσκοπη περιπλάνηση κλπ που εμφανίζονται σε αρχόμενη ή πιο προχωρημένη άνοια
Τέλος μπορεί να προσέλθει κάποιος στον γιατρό ή να τον συνοδεύσουν οι οικείοι του, με
- Προβλήματα προσαρμογής σε απώλειες και αλλαγές ρόλων, πχ σύνταξη
- Ψυχωσικές διαταραχές με συμπτώματα όπως παραληρητικές ιδέες, ακουστικές ψευδαισθήσεις είτε λόγω άνοιας που ξεκινά είτε ως υποτροπή παλαιότερης νόσου
Αυτός όπως προαναφέρθηκε είναι μόνο ένας αδρός πρόχειρος κατάλογος. Σε όλα τα παραπάνω (και σε άλλα που δεν αναφέρονται εδώ) η ψυχογηριατρική μπορεί να βοηθήσει. Υπάρχει όμως βαθύτατη έλλειψη ενημέρωσης (για την οποία οφείλει να μεριμνήσει συστηματικά πρωτίστως η Πολιτεία), παρανοήσεις, λανθασμένες νοοτροπίες και προκαταλήψεις όπως πχ ότι η θλίψη, η μοναξιά ή η σύγχυση ή το να ξεχνάει κάποιος είναι «φυσιολογικά» στοιχεία του γήρατος ή ότι ο Ψυχίατρος είναι “τρελογιατρός”, που στερούν την πρόσβαση πολλών συμπολιτών μας σε υπηρεσίες υγείας που θα μπορούσαν να κάνουν την ζωή τους και των οικείων τους πιο εύκολη, ποιοτική, εν τέλει αξιοβίωτη.
Βιβλιογραφία:
- Kaplan & Sadock’s Pocket Handbook of Clinical Psychiatry, 6th edition
- Στοιχεία Ψυχογηριατρικής, Ιατρικές Εκδόσεις Βήτα (2011)
- https://www.cagp.ca
- https://www.psychiatry.org
~ Γιάννης Τσιόπτσιας, Ψυχίατρος Ψυχοθεραπευτής
